Stel, u vraagt uw geliefde hoeveel die van u houdt en het antwoord is ‘redelijk veel’. Bent u dan gerustgesteld? Of had u liever ‘heel veel’ willen horen? Stel: na stemming blijkt dat twee derde van de medewerkers het nieuwe beleid steunt en een derde niet. Is dat dan goed en genoeg? Of is dat derde deel te groot en onrustbarend?

Onderzoek levert heldere uitkomsten op: zoveel procent is voor, zoveel procent is tegen; 60% steunt het voorstel, 35% wijst het af (meestal moet 5% het antwoord schuldig blijven). Maar hoe duidelijk de resultaten ook mogen zijn, dan nog blijft de vraag: hoe moet je ze duiden? Wat voor de een veel is, is weinig voor de ander. Wat is veel? En wanneer is iets goed? Het beantwoorden van deze vragen mag lastig lijken; er is uitkomst. Er zijn mensen (in alle soorten en maten) die het tot hun taak rekenen om feiten te duiden. De meer exotische soort (meestal zieners, verlichten en zich ‘medium’ noemende duiders die zich uit roeping wijden aan het brengen van licht in de duisternis van niet ingewijden) en de meer ‘down to earth’se variant;  de professionals, die op grond van kennis, ervaring en hun expertise in het vakgebied, menen beter geëquipeerd te zijn voor het begrijpen van de context, voor het leggen van verbanden, voor het geven van betekenis.

In het afgelopen jaar hebben twee beroepsgroepen – de journalisten van de schrijvende pers en professionele onderzoekers -  zich nadrukkelijk opgeworpen als Grote Duiders. De journalisten (met name die van de dagbladpers) deden dat als antwoord op de bedreigingen van internet en sociale media voor de positie van de dagbladen. Nieuws – zo is de redenatie – mag vandaag de dag overal en altijd met een muisklik beschikbaar zijn, mensen zullen eeuwig – zo bezweren de journalisten – behoefte aan duiding houden (en daarmee aan een krant). In vergelijkbare redeneertrant werd in kringen van professionele onderzoekers benadrukt dat iedereen tegenwoordig een (online) enquête kan houden, data kan verzamelen en resultaten kan genereren, maar dat het, als het gaat om het toekennen van betekenis aan het gevondene, neerkomt op expertise en ervaring: lees op de professionele onderzoeker. Terecht? Kunnen de – doorgaans hoog opgeleide – medewerkers bij een opdrachtgever dat niet? Ja, ze kunnen het wel, maar nee: ze zijn niet onafhankelijk. Een onderzoeker is dat – als het onderzoek volgens de regelen der kunst verloopt en de onderzoeker in kwestie integer is – wel.

De enige rechtvaardiging van de onderzoeker voor het spelen van de rol van duider, ligt in diens onafhankelijkheid. Anders dan de – mensen van – de opdrachtgever, kan een onderzoeker resultaten onbevooroordeeld onder ogen zien. En dat leidt wellicht tot andere conclusies dan de betrokkenen (die belang hebben bij een uitkomst) voor ogen staat. Illustratief is de gang van zaken bij de spoorwegen die midden december 2010 grote problemen ondervonden door de vroeg ingetreden winter. Treinen vertraagden, vielen uit, werden korter gemaakt, dienstregelingen werden beperkt en desondanks nog niet gehaald. Harde cijfers ontbraken, maar voor reizigers, de publieke opinie en de politiek was het duidelijk: de NS faalde. De NS daarentegen, zo las ik in het NRC van 22 december, kwam op grond van dezelfde feiten tot de slotsom dat ‘het eigenlijk best wel redelijk’ ging en noemde de bewering dat het niet goed zou gaan, een ‘waardeoordeel’. De feiten waren duidelijk; de duiding verschilde. De belangen duidelijk ook. Ach…het blijft mensenwerk. Overigens kom ik, ondanks mijn kennis en beroepsmatige expertise, zelf ook nog met enige regelmaat in de problemen.  Dan kijk ik naar mijn wijnglas en vraag me af: is dat nu halfvol, of is het halfleeg?

Is het passend om aan een tekst op een oorlogsgraf te denken, als iemand je vraagt wat schoonheid voor je betekent? Ik weet het niet. Toch was deze tekst – waarschijnlijk omdat ik die vlak daarvoor gelezen had – het eerste dat me door het hoofd schoot toen Marius Hogendoorn vroeg waar ik schoonheid mee associeer. Hij stelde de vraag omdat hij bezig was met een vragenlijst over schoonheid. Hij wilde een onderzoek naar het fenomeen starten en was terrein aan het verkennen. Wat is schoonheid?

Zoals bij vele vragen moest ik ook nu het antwoord schuldig blijven. Verder dan een opsomming van wat me op dat moment te binnen schoot kwam ik niet: die trotse Spaanse vrouw destijds. Het schilderij  ‘Painting Smoking Eating’ van Philip Guston. Céline’s ‘Reis naar het einde van de nacht’. ‘The Ballad of Sexual Dependency’ van Nan Goldin. Ik kon de lijst moeiteloos aanvullen zonder het idee te hebben daarbij ook maar iets dichter bij de idee schoonheid zelf te komen. De opsomming was willekeurig. Inwisselbaar voor andere voorbeelden. Als er al een gemeenschappelijke noemer is die mijn voorbeelden delen, dan is het, dat het zelden mooi of verheffend is. Vaker wat melancholiek, soms regelrecht treurig, maar zonder uitzondering ontroerend. Werken van grote schoonheid. Vond ik.

Marius leek er niet door ontmoedigd. Sterker nog, ondanks het aantoonbare gebrek aan expertise op dit gebied – en mijn reputatie als non-valeur inzake het verhevene – werd ik door hem uitgenodigd om een stichting op te richten die zich ondermeer bezig zou gaan houden met entameren van onderzoek naar schoonheid. Laat ik eerlijk zijn; ik heb getwijfeld of ik in moest gaan op het verzoek. Vroeg me af ik daar wel de aangewezen persoon voor was. En ik niet alleen. Ook in mijn omgeving werd menige wenkbrauw omhoog getrokken. Jij? Maar toch…als niet-ingewijde heb ik het gedaan. Op dinsdag 12 mei 2009 om 17:23 uur precies werd de handtekening onder de oprichtingsakte geplaatst en zag de stichting die beoogt ‘de aandacht voor de uiteenlopende persoonlijke, maatschappelijke, culturele en religieuze aspecten van het fenomeen schoonheid te stimuleren’, het levenslicht.

Ondanks mijn nobele rol als oprichter moet ik bekennen ik geen stap dichter bij enig begrip ben gekomen. Wat is schoonheid? Is schoonheid mooi? Goed? Is het zinvol de vraag te stellen? Ik weet het nog steeds niet. U? Is het iets dat u bezig houdt? Het onderzoek loopt nog. Als u daaraan deel wilt nemen; welkom!